Văn học

Văn học (80)

NHỮNG TỪ NGỮ LÝ THÚ BẤT NGỜ

19 Tháng 12, 2024
Đăng tại Văn học
Viết bởi BAN CHẤP HÀNH

Tạp Ghi và Phiếm Luận :

NHỮNG TỪ NGỮ LÝ THÚ BẤT NGỜ (2)

NÃO NÙNG, THIẾT TƯỞNG, THIỂN Ý, THUYỀN QUYÊN, THỤC NỮ.

Thanh ca uyển chuyển tần liên tử

Cựu khúc y hi tối NÃO NÙNG !

Đó là hai câu thơ trong một liên khúc gồm ba mươi bài KHIỂN SẦU 遣愁 của Hiếu Liêm Ngô Lan Thạch 吳蘭石 làm tặng cho người đẹp vừa là danh kỹ vừa là nữ tài danh Hà Lan Sơ 何蘭初 của đất kinh thành đời nhà Thanh :

清歌宛轉頻憐子， Thanh ca uyển chuyển tần liên tử,

舊曲依稀最惱儂。 Cựu khúc y hi tối NÃO NÙNG !

Có nghĩa :

- Giọng ca trong trẻo bổng trầm khiến ta thường thương nhớ đến nàng,

- Khúc hát năm xưa văng vẳng bên tai làm cho lòng ta cứ ray rức mãi.

Lục bát :

Tiếng ca thanh thoát nhớ người,

Khúc xưa văng vẳng bồi hồi lòng ta !

- NÃO 惱 : là Phiền Não, là Buồn phiền. Động từ có nghĩa là "Làm cho buồn lòng; làm cho ray rức". Trong Truyện Kiều khi tả tài đàn Hồ cầm của Thúy Kiều, cụ Nguyễn Du cũng đã viết :

Khúc nhà tay lựa nên chương,

Một thiên bạc mệnh lại càng NÃO NHÂN.

Rồi khi Kim Trọng phải đi Liêu Dương hộ tang chú, Kim Kiều lại phải chia tay, cụ Nguyễn Du lại viết :

NÃO NGƯỜI cử gió tuần mưa,

Một ngày nặng gánh tương tư một ngày !

NÃO NGƯỜI, NÃO NHÂN gì đều có nghĩa là "Làm cho người ta cảm thấy buồn da diết". Còn...

- NÙNG 儂 : là Dân tộc NÙNG; là Tôi, là Ta (đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất dùng trong văn thơ cũ) : Đạo Tử Hàm viết : Nùng tri nùng tri 道子頷曰：儂知儂知. Đạo Tử Hàm nói: Ta biết, ta biết (Tấn thư: Võ Thập Tam Ngũ truyện).

- Trong bài thơ "TÁNG HOA NGÂM 葬花吟" của người đẹp Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần cũng có 2 câu thơ nổi tiếng sau đây :

儂今葬花人笑痴， NÙNG kim táng hoa nhân tiếu si,

他年葬儂知是誰？ Tha niên táng NÙNG tri thị thùy ?

Có nghĩa :

- Nay TA chôn hoa người cười ta ngây dại...

- Đến năm nào đó biết có ai đó chôn TA hay không ?

Lục bát :

Chôn hoa người nhạo TA si,

Chôn TA biết có ai vì TA không ?

Nên...

- NÃO NÙNG 惱儂 : Nghĩa đen thui là "Làm cho tôi buồn; khiến cho ta sầu". Nhưng từ NÃO NÙNG trước mắt thường được sử dụng như một Hình Dung từ (Tính từ), có nghĩa : Buồn bã, da diết, âu sầu, buồn đau tê tái và day dứt... Như khi nghe Thúy Kiều đàn khi Kim Kiều tái hợp, cụ Nguyễn Du đã viết :

Lọt tai nghe suốt năm cung,

Tiếng nào là chẳng NÃO NÙNG xôn xao.

　 Nhớ hồi năm một ngàn chín trăm... hồi đó (khoảng 1969-1970 gì đó) với lệnh Tổng Động Viên sau Tết Mậu Thân, tôi tình nguyện vào Không Quân làm chuyên viên điện ảnh. Một hôm đi theo thằng bạn cùng khóa đến nhà nó chơi, khi đang ngồi ở phòng khách, chợt nghe tiếng máy hát vang lên giọng hát trầm buồn liêu trai của nữ ca sĩ Thanh Thúy hát bài Xuôi Giòng của Tô Thùy Anh:"...Em cất tiếng ca NÃO NÙNG..." Tôi chợt phá lên cười lớn, khiến thằng bạn tròn xoe mắt ngạc nhiên hỏi "tại sao ?". Mới hôm qua đây tôi vừa đọc bài thơ Khiển Sầu nêu trên, nên biết "NÃO NÙNG có nghĩa là làm cho tôi buồn". Bây giờ nghe Thanh Thúy hát "... Em cất tiếng ca LÀM CHO EM BUỒN..." nên tôi mắc cười vì nghĩ Thanh Thúy đã hát sai. Tôi bèn đọc lại 2 câu thơ chữ Nho nêu trên, và giải nghĩa cho thằng bạn Không Quân chung khóa biết xuất xứ và nghĩa gốc của từ "NÃO NÙNG". Chẳng những nó phục tôi sát đất mà cô chị đẹp của nó đang nghe nhạc ở phòng kế bên "nghe lén" lời giải thích, cũng rất ngưỡng mộ tôi, nên thời gian sau đó cứ bảo nó rủ tôi về nhà chơi hoài ! Xém chút nữa thì ...

Ngựa non háu đá, lúc đó tôi cứ nghĩ là nhạc sĩ Tô Thùy Anh đã dùng sai từ, chứ đâu có biết rằng theo TẬP QUÁN NGÔN NGỮ từ "NÃO NÙNG" đã đi vào ngôn ngữ hiện tại như một Tính từ chứ đâu có ai còn biết và sử dụng theo nghĩa gốc của NÓ nữa đâu !

Mời bấm vào link dưới đây để nghe Nữ ca sĩ Thanh Thúy hát :

Sau đây là những từ ngữ mà ta rất thường sử dụng, nhưng chỉ sử dụng theo thói quen mà không ngờ là mình đã dịch nghĩa của nó rồi. Ví dụ như :

- THIẾT TƯỞNG 竊想 : THIẾT có bộ HUYỆT 穴 là Hang ở phía trên, hàm ý là "đào hang khoét vách vào nhà người khác để ăn trôm. Nên THIẾT là Trộm cắp. Còn TƯỞNG có bộ TÂM là Lòng bên dưới, nên có nghĩa là Nghĩ (đến ai đó, hay việc gì đó...). Nên...

THIẾT TƯỞNG 竊想 hay TRỘM NGHĨ là : Len lén nghĩ về việc gì đó ! Đây là từ lịch sự, thường dùng để bày tỏ sự suy nghĩ hay ý kiến của mình một cách khiêm nhượng về vấn đề gì đó, như :

- Tôi Thiết Tưởng là... hay Thiết Tưởng...

- Tôi Trộm Nghĩ là... hay Trộm nghĩ...

THIẾT TƯỞNG là chữ Nho có âm Việt Hán; TRỘM NGHĨ là từ Nôm dịch từ từ THIẾT TƯỞNG; nên TRỘM NGHĨ là THIẾT TƯỞNG và THIẾT TƯỞNg chính là TRỘM NGHĨ !

Ngoài ra, ta còn có rất nhiều từ TRỘM mà không phải là Trộm Cắp gì cả, như :

- TRỘM NGHE : là chỉ nghe tin đồn mà chưa chính xác, chưa chắc chắn, như Kim Trọng nghe đồn rằng mình có hai cô hàng xóm thơm phức mà không biết có đúng hay không :

TRỘM NGHE thơm nứt hương lân,

Một nền Đồng Tước khóa xuân hai Kiều.

(HƯƠNG LÂN 香鄰 là cô hàng xóm thơm phức !)

- TRỘM NHÌN : là Len lén nhìn, âm thầm mà nhìn, như lời bài hát TRỘM NHÌN NHAU của Trầm Tử Thiêng :

... Đôi khi trộm nhìn em

Xem dung nhan đó bây giờ ra sao...

... Hôm nao em trộm nhìn anh

Xem đôi tay trắng phong trần năm xưa...

Bấm vào link dưới đây để nghe nhạc "Trộm Nhìn Nhau" của Trầm Tử Thiêng :

- TRỘM NHỚ : là Lén nhớ ai đó mà không biết người ta có nhớ mình không. Từ này hay đi chung với THẦM YÊU, như nỗi lòng của Kim Trọng đối với hai cô hàng xóm Thúy Vân và Thúy Kiều vậy :

Nước non cách mấy buồng thêu,

Những là TRỘM NHỚ THẦM YÊU chốc mòng.

Tương tự, ngoài THIẾT TƯỞNG là TRỘM NGHĨ ra, ta còn có từ THIỂN Ý :

- THIỂN 淺 : Có ba chấm thủy 氵bên trái, nên THIỂN có nghĩa là nơi nước cạn.

Như THIỂN CẬN 淺近 là Nông cạn, chỉ nơi nước không sâu.

- Ý 意 : Có bộ TÂM 心 là Lòng ở bên dưới, nên Ý là TÂM Ý 心意 là những điều mà ta đang

nghĩ ở trong lòng. Nên...

THIỂN Ý 淺意 : là Ý kiến nông cạn; là Suy nghĩ nông cạn. Đây cũng là từ khiêm tốn để bày tỏ ý kiến hay sự suy nghĩ của mình một cách lịch sự. Như...

- Theo THIỂN Ý ... Có nghĩa là :

Theo Ý KIẾN NÔNG CẠN của tôi...; Theo sự SUY NGHĨ NÔNG CẠN của tôi...

Còn...

- Theo NGU Ý 愚意 là "Theo Ý KIẾN NGU MUỘI của tôi..." hay "Theo sự SUY NGHĨ NGU MUỘI của tôi..." Từ nầy có vẻ Khiêm tốn quá đáng một chút, nhưng cũng rất thường được sử dụng trong văn viết.

Trái với NGU Ý là CAO KIẾN...

- CAO KIẾN 高見 : là Ý kiến Cao siêu, chỉ Ý kiến Hay ho, khác thường, vượt trội... Thường dùng để chỉ "ý kiến của người khác" theo phép lịch sự trong giao tiếp, như :

- Xin cho biết CAO KIẾN !

- Xin cho nghe CAO KIẾN của bác ạ !

- Theo CAO KIẾN của anh thì phải như thế nào !?...

Sau khi bài (1) gởi đi, thì có ngay một phản hồi như sau :

"...Sẵn đây xin bạn giảng cho tôi hiểu về 2 chữ "Thuyền Quyên và Thục Nữ " chỉ về người con gái như thế nào ? Thuyền quyên có phải là tiếng Nôm còn Thục nữ có phải là Hán tự không ?"

THUYỀN QUYÊN và THỤC NỮ đều là từ Hán Việt có ý nghĩa như sau :

- THUYỀN QUYÊN Có ba ý nghĩa sau đây :

* THUYỀN QUYÊN 嬋娟 là tên của một thị nữ và là học trò của nhà thơ yêu nước Tam Lư Đại Phu Khuất Nguyên 屈原 nước Sở. Vì Khuất Nguyên chủ trương chống hủ bại để thi hành chính sách nhân đạo; Sở Hoài Vương không theo, lại nghe theo lời dèm xiểm của phe bảo thủ giam lỏng Khuất Nguyên ở nhà Thái miếu. Thuyền Quyên đi tìm Khuất Nguyên khắp nơi, đến khi tìm gặp được thầy ở nhà Thái miếu thì đã sức mỏn hơi tàn. Khuất Nguyên bèn lấy rượu của Sở Hoài Vương ban cho nàng uống, nào ngờ đó là rượu độc, Thuyền Quyên đã chết thay cho thầy. Khuất Nguyên bi phẩn ngâm to bài Thiên Vấn 天問 (Hỏi Trời : Một bài thơ trường thiên nổi tiếng của Khuất Nguyên) rồi lấy gấm lụa đắp cho Thuyền Quyên. Lính canh giữ Khuất Nguyên cảm động cứu ông ra ngoài rồi nổi lửa đốt nhà Thái miếu.

* THUYỀN QUYÊN 嬋娟 là Người Đẹp có thân hình thướt tha ẻo lả, như trong "Thuyền Quyên thiên 嬋娟篇" của Thi Tù Mạnh Giao đời Đường :

花嬋娟，泛春泉。 Hoa Thuyền Quyên, phiếm xuân tuyền.

竹嬋娟，籠曉煙。 Trúc Thuyền Quyên, Lung hiểu yên.

妓嬋娟，不長妍。 Kỹ Thuyền Quyên, bất trường nghiên.

月嬋娟，真可憐。 Nguyệt Thuyền Quyên, chơn khả liên !

Có nghĩa :

- Thuyền Quyên là Hoa đẹp nở bên dòng suối mùa xuân tươi mát;

- Thuyền Quyên là Trúc xinh chập chờn ẩn hiện trong sương khói ban mai;

- Thuyền Quyên là Nàng kỹ nữ phong trần rất dễ tàn phai nhan sắc;

- Thuyền Quyên là Vầng trăng đơn côi vằng vặc thâu canh chỉ một mình một bóng.

Suối xuân hoa nổi Thuyền Quyên,

Chập chờn trúc sớm nghiêng nghiêng mơ màng.

Kỹ Thuyền Quyên chẳng cao sang,

Nguyệt Thuyền Quyên tỏa ánh vàng đơn côi !

* THUYỀN QUYÊN 嬋娟 là ánh trăng , là mặt trăng. Như hai câu cuối trong bài từ "Thủy Điệu Ca Đầu 水調歌頭"của Tô Đông Pha đời Tống là :

但願人長久, Đản nguyện nhân trường cửu,

千里共嬋娟. Thiên lý cộng Thuyền Quyên !

Có nghĩa :

Mong sao người được dài lâu,

Bóng trăng ngàn dặm trên đầu cùng soi !

Còn...

* THỤC NỮ 淑女 : THỤC là HIỀN THỤC 賢淑, nên THỤC NỮ là Người con gái hiền thục, nết na, đằm thắm, chớ "chưa chắc đã đẹp". Nếu thêm vào hai chữ Yểu Điệu phía trước thành YÊU ĐIỆU THỤC NỮ 窈窕淑女 thì có nghĩa là "Người con gái hiền thục có thân hình yểu điệu ẻo lả, tức là có thân hình đẹp mà thôi" chứ chưa chắc gương mặt đã đẹp. Nhưng theo diễn tiến của ngữ nghĩa và "Tập Quán Ngôn Ngữ "cho đến hiện nay, cứ nhắc đến 4 chữ YÊU ĐIỆU THỤC NỮ thì người ta sẽ nghĩ ngay đó là "Cô gái vừa đẹp vừa nết na"; có thể do ảnh hưởng của bài thơ "Quan Thư" thiên "Chu Nam" trong Kinh Thi 詩經-周南•關雎 mà ra :

關關雎鳩， Quan quan thư cưu,

在河之洲。 Tại hà chi châu.

窈窕淑女， YÊU ĐIỆU THỤC NỮ

君子好逑。 Quân tử hảo cầu.

Có nghĩa :

Chim Cưu lội nước oang oang,

Kêu từ cồn bãi kêu sang bến bờ.

Yểu điệu thục nữ đào tơ,

Cùng người Quân Tử đợi chờ sánh đôi !

Nên...

THUYỀN QUYÊN là cô gái vừa có thân hình đẹp lại vừa có khuôn mặt đẹp như trăng; Còn THỤC NỮ chỉ là người con gái hiền thục đoan chính mà thôi. Sẵn ta đề cặp luôn đến từ...

- HỒNG NHAN 紅顏 : là Dung nhan còn hồng hào; Từ nầy có 2 nghĩa trong văn học cổ :

* Chỉ chung tuổi còn trẻ cho cả nam lẫn nữ khi mặt mũi còn hồng hào, còn trẻ trung, như trong bài thơ "Tặng Mạnh Hạo Nhiên 贈孟浩然" của Thi Tiên Lý Bạch 李白 với 4 câu đầu như sau :

吾愛孟夫子， Ngô ái Mạnh phu tử,

風流天下聞。 Phong lưu thiên hạ văn.

紅顏棄軒冕， HỒNG NHAN khí hiên miện,

白首臥松雲。 BẠCH THỦ ngọa tòng vân.

Có nghĩa :

Ta yêu ông Mạnh Hạo Nhiên,

Phong lưu nổi tiếng khắp thiên hạ nầy.

LÚC TRẺ bỏ hết mủ giày,

VỀ GIÀ nằm ngắm mây bay núi rừng.

HỒNG NHAN chỉ lúc còn trẻ, BẠCH THỦ là Đầu bạc, chỉ lúc đã về già.

* HỒNG NHAN là MÁ HỒNG, từ dùng để chỉ người đẹp. Hồng Nhan Đa Truân 紅顏多迍 là Người đẹp hay gặp nhiều truân chiên trắc trở. Ta nói là "Má Hồng Phận Bạc", như lời thơ của cụ Nguyễn Công Trứ vịnh Thúy Kiều :

Đã biết MÁ HỒNG thời PHẬN BẠC,

Trách Kiều nhi chưa vẹn tấm lòng vàng.

Ta lại có từ MỸ NHÂN 美人 là người đẹp, ta cũng lại có từ GIAI NHÂN 佳人 cũng là người đẹp. Vậy MỸ NHÂN và GIAI NHÂN khác nhau ở chỗ nào !?

* MỸ NHÂN 美人 : Chữ MỸ 美 là chữ Hội Ý, gồm có chữ DƯƠNG 羊 là con Dê ở trên, bên dưới là chữ ĐẠI 大 là lớn; với nghĩa Hội Ý : Con dê lớn mập sẽ cho thịt ngon; Trong xã hội du mục ngày xưa, con dê mập lớn là biểu tượng của tốt, của đẹp, của ngon. Trong ngôn ngữ thường ngày ta cũng thường gặp các từ như : Mỹ Hảo 美好 là Tốt đẹp; Mỹ Cảnh 美景 là Cảnh đẹp; Mỹ Vị 美味 là Món ăn ngon... Nên :

- MỸ NHÂN 美人 : là Người đẹp khoẻ mạnh, có khuôn mặt và ngoại hình đẹp. Như :

Vương Chiêu Quân, Dương Qúy Phi chẳng hạn.

Còn :

* GIAI NHÂN 佳人 : GIAI cũng là chữ Hội Ý, gồm có bộ NHÂN 亻là người ở bên trái, bên phải là chữ KHUÊ 圭 là một loại đá qúy, là ngọc của Thiên tử ngày xưa ban tặng cho các Chư hầu. Nên GIAI NHÂN là chỉ Người con gái trong trắng thuần khiết và đẹp như NGỌC; như Tây Thi, Điêu Thuyền chẳng hạn, và như bài thơ "Lý Diên Niên Ca 李延年歌" trong nhạc phủ đời Hán :

北方有佳人， Bắc phương hữu GIAI NHÂN,

絕世而獨立。 Tuyệt thế nhi độc lập.

一顧傾人城， Nhất cố khuynh nhân thành,

再顧傾人國。 Tái cố khuynh nhân quốc,

寧不知傾城與傾國？ Ninh bất tri khuynh thành dữ khuynh quốc ?

佳人難再得。 GIAI NHÂN nan tái đắc !

Có nghĩa :

Phương bắc có một giai nhân,

Người đẹp tuyệt trần, đời chẳng ai tranh.

Nhìn thôi một cái nghiêng thành,

Nhìn thêm cái nữa nước thành đều nghiêng.

Mặc cho thành nước đều nghiêng,

GIAI NHÂN khó gặp ở miền nhân gian !

Ta có thể tạm so sánh một cách lý thú như sau :

* THUYỀN QUYÊN là MỸ NHÂN có dung nhan kiều diễm và vẻ đẹp rực rỡ dễ làm say đắm lòng người. Còn...

* THỤC NỮ là GIAI NHÂN có nét đẹp thanh thoát hiền hòa đoan trang và tràn đầy nữ tính.

Chỉ là phiếm luận cho vui mà thôi, chớ Thuyền Quyên, Thục Nữ, Mỹ Nhân hay Giai Nhân gì đều là những từ ngữ dùng để chỉ người đẹp trong văn học và trong cuộc sống thường ngày của chúng ta mà thôi !

Tùy tình huống, tùy ngữ cảnh, tùy đối tượng mà tùy nghi sử dụng.

Hẹn bài viết tới

杜紹德

Đỗ Chiêu Đức

Xem thêm...

VÔ THẦN - Nguyễn Giụ Hùng

02 Tháng 4, 2024
Đăng tại Văn học
Viết bởi BAN CHẤP HÀNH

Tượng Vua Đinh Tiên Hoàng, một trong những Nhân Thần của dân tộc Việt.

VÔ THẦN

NGUYỄN GIỤ HÙNG

THƯ GỬI BẠN

Nhân đọc bức thư của một người bạn gửi cho tôi than thở, trong đó có nhắc tới chữ “atheist”, tôi chẳng hiểu mô tê gì về cái nghĩa của chữ này nên đành phải tra tự điển để hiểu rõ những điều người bạn tôi muốn nói. Cứ theo tự điển Anh-Việt thì nghĩa của chữ "atheist" là "vô thần".

“Thần” là từ ngữ thuộc về ý niệm nửa như trừu tượng, nửa như cụ thể, nửa như là đức tin thuần khiết, nửa như dị đoan, nửa như đơn sơ, nửa như phức tạp... đã từng tạo nên nhiều cuộc tranh cãi và gây ra biết bao hệ lụy cho con người. Kẻ tin điều này, kẻ không tin điều kia, thật rối bời như một mối bòng bong. Đôi khi sự tranh luận, cãi cọ nhau về “Thần” nằm trong những thái cực của cực đoan để tạo nên những chuyện nực cười không lối thoát, không có kết luận, đầu voi đuôi chuột, đánh nhau bể đầu, vô bổ, chỉ vì muốn lấy cái hiểu biết hữu hạn của con người mà bàn tới cái vô hạn của Trời Đất.

Biết cái khó khăn như thế nên tôi chỉ xin mạn bàn về “vô thần” theo chiều hướng tào lao thường lệ, nghe qua rồi bỏ. Trước hết phải hiểu "vô thần” theo cái định nghĩa nào đã chứ, vì một từ ngữ luôn có thể có nhiều định nghĩa với cách hiểu khác nhau tùy theo tình huống sử dụng nó.

Này nhé, cứ hiểu một cách đơn giản: "vô" là không có, "thần" là những ông Thần được thờ phượng (hay thờ phụng). Có người cảm thấy sợ hãi hay bực mình nếu có ai nói mình là “vô thần”. "Vô thần" có nghĩa là không có ông thần nào để thờ phượng cả, như ngay cả thần Tài cũng không có. Không có thần Tài, có nghĩa là ta không được giàu hay không muốn giàu, mà không được hay không muốn giàu thì có chi phải sợ nhỉ. Hay có cô nào đó, ngay cả thần Vệ Nữ (thần Ái Tình) cũng không có. Không có thần Ái Tình, nghĩa là cô ấy chẳng yêu ai hoặc không ai yêu cô ấy. Không yêu ai hay không ai yêu thì cũng đâu có chi mà phải sợ hay bực mình, có sợ chăng là sợ cái cảnh "chổng mông mà gào". Ngược lại, chẳng may mà cô ấy lại có thần Bạch Mi (trong Truyện Kiều) chiếu mệnh thì thật khổ một đời.

Cũng có thể hiểu “vô thần” theo cái định nghĩa là chẳng thờ ông thần nào cả. Theo cái suy nghĩ lẩm cẩm, ngụy biện và tào lao của tôi thì "vô thần" chẳng có liên quan gì tới vấn đề tâm linh cao cả của con người cả. Thần có thể là người, động vật, thực vật hoặc một vật thể nào đó được người đời tôn vinh. Thần được tôn kính bởi đức độ hoặc quyền lực hoặc cả hai, hoặc vì một hay nhiều lý do linh thiêng nào khác nữa mà chỉ có ông thần mới biết. Và cũng có khi chính ông thần này cũng chẳng biết lý do tại sao ông lại được thờ phượng mà chỉ có những người thờ phượng ông mới biết rõ mà thôi. Có những vị thần được hỏi tại sao người ta lậy ông, ông chẳng biết, hỏi người ta xin ông điều gì, ông cũng chẳng hay, ông chỉ biết ngồi trên cao cười cười ăn oản chẳng khác chi những ông nghị gật. Đơn giản thế thôi. Cứ nghe vị hảo hán nào đó tả một cụ già:

Ban ngày cụ cứ như thần,

Ban đêm cụ cứ tần mần như ma.

Theo hai câu thơ ấy thì thần rất gần gũi với ta, nhưng có điều thần thì không biết "tần mần" như người và ma.

Nói về thần thì số lượng thần trên trái đất này nhiều vô kể. Mỗi nơi có một ý niệm khác nhau về thần nên thần cần được cấu tạo sao cho phù hợp với văn hóa, tập quán, ...sinh hoạt đức tin của người dân nơi ấy. Mỗi địa phương có một phong cách thờ phượng riêng cho mỗi vị thần của họ.

Thần là sản phẩm của con người, do đó thần chỉ có thể thể hiện được tính chất đặc thù của mình nằm trong giới hạn trí tưởng tượng của con người chứ thần không thể vượt lên cao hơn hay xa hơn được cái trí tưởng tượng ấy.

Và cũng vì thần là sản phẩm của con người nên thần cũng có sinh tồn, nay còn mai mất như con người vậy. Thần cũng lên voi xuống chó, như khi còn được thờ phượng thì là thần, không còn được thờ phượng thì lại trở thành ma. Thần cũng nổi trôi để “làm thần đất ta làm ma đất người” (ca dao). Tuổi thọ của thần cũng phụ thuộc vào sự phát triển, tiến hóa của xã hội loài người, có những vị thần “chết” đi và cũng có những vị thần mới được “sinh ra” sau này. Muốn tăng tuổi thọ, thần cần phải biết uyển chuyển theo sự thay đổi, tiến hóa ấy cho kịp thời, kịp hoàn cảnh mới. Có những vị thần chỉ được phát triển trong một khu vực nhỏ, có những vị thần được phát triển trong khu vực rộng lớn hơn và có ảnh hưởng sâu xa hơn để có khi trở thành tôn giáo như Nho giáo chẳng hạn, mà đức Khổng Tử đã trở thành giáo chủ.

Thần được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và tên gọi cũng có thể khác nhau. Thí dụ, cứ như ở Việt Nam ta, thần ở trong làng xã thì gọi là Thành Hoàng hay Thần Hoàng, đất có Thổ Địa, sông có Hà Bá, núi có Sơn Thần, rừng có Chúa Ngàn… Thần có thể là cái cây (Linh Mộc), cục đá (Bà Đá), bình vôi, thần Lửa... hay sinh vật như chó (đền Cẩu Nhi), chim (Tiên), cá, rồng, rùa (Kim Quy), ngựa (Bạch Mã) ...và cũng có thể là những người hèn mọn như lão ăn mày hay người mõ làng... khi chết được hiển linh. Thần có thể là đàn ông, đàn bà hay trẻ con. Thần cũng có thể là những vị vua, hay những vị đại danh kiệt, hay những bậc danh thần có công lớn với dân với nước, hay đến từ huyền thoại, tổ nghiệp hay cũng có khi chỉ là những nhân vật rất ư là "tầm phào" mang tính dã sử như những vị thần được kể sau đây làm thí dụ:

- Bố của vua Đinh Tiên Hoàng là con rái cá. Mẹ của vua Đinh Tiên Hoàng tức vợ của sứ quân Đinh Công Trứ, ra suối tắm thì bị con rái cá hiếp mà mang thai, đẻ ra Đinh Bộ Lĩnh bơi lội rất giỏi. Sau này, Đinh Bộ Lĩnh thống nhất sơn hà lên ngôi Thiên tử lấy tên hiệu là Đinh Tiên Hoàng Đế, tự sánh mình ngang hàng với các vua đại Hán, đại Đường, đại Tống bên Tầu, mở nền tự chủ đầu tiên cho đất nước ta (theo Nam Hải Dị Nhân)

- Bố của ngài Mạc Đỉnh Chi (lưỡng quốc trạng nguyên) là con khỉ lớn. Khi mẹ của ngài Mạc Đỉnh Chi vào rừng kiếm củi thì bị con khỉ lớn hiếp mà mang thai, sau sinh ra ngài (theo Nam Hải Dị Nhân).

Con rái cá, con khỉ ấy cũng được dân làng thờ để trở thành thần.

Nếu ta đi sâu thêm vào chi tiết của những vị thần trên toàn đất nước thì kể sao cho hết. Cứ chỉ kể trong cái phạm vi nhỏ hẹp của thành phố Hà Nội không thôi, cũng có thể có cả trăm vị thần rồi (Bách thần Hà Nội).

Tôi xin mở dấu ngoặc ở đây, trong ca dao, ta cũng có những câu liên hệ đến thần, nhiều lắm, nhưng chỉ xin đơn cử vài câu:

Ở cho phải phải, phân phân,

Cây đa cậy thần, thần cậy cây đa.

Chanh chua anh để giặt quần

Người chua anh để làm thần gốc đa.

Ăn trái nhớ kẻ trồng cây

Ăn cơm nhớ Thần Nông cày ruộng.

Trên trời có ông sao Thần

Bốn mùa chỉ lối cho dân ăn làm

Sang xuân thần cúi lom khom

Là mùa trồng đậu dân làng biết chăng?

Bước sang tháng chín rõ ràng

Lưng thần hơi đứng là đang gặt mùa.

Con ông thánh cháu ông thần

Không tiền cũng hóa ra thân ăn mày.

Chùa làng hai mõ bốn chuông

Có ba tượng Bụt, có ông thần già.

Có thiêng mới gọi là thần

Đường ngang ngõ tắt chẳng cần hỏi ai.

Ăn ở thiện, có thiện thần biết,

Ăn ở ác, có ác thần hay.

Bị rách nhưng lại có vàng

Tuy rằng miếu đổ Thành Hoàng còn thiêng.

Bên cạnh ca dao còn có những tục ngữ cũng liên hệ đến thần như: Đức trọng quỷ thần kinh, Ỷ thế ỷ thần, Buôn thần bán thánh, Cửa miệng có thần, Chước quỷ mưu thần, Xuất quỷ nhập thần, v.v… và còn nhiều lắm.

XIN BẤM VÀO ĐÂY ĐỂ XEM TRỌN BÀI

Nay, nếu lan rộng thêm ra xa tới cả nhân loại thì ôi thôi khỏi nói, xin miễn bàn về cái số lượng ấy. Tôi xin tạm kể cho các bạn nghe, có lần tôi đi du lịch nước Ai Cập, người Ai Cập cổ xưa, cách đây cả năm nghìn năm, họ đã thờ rất nhiều vị thần rồi. Trước khi Ai Cập trở thành vương quốc, mỗi vùng có một gia đình thần riêng, được biết có tới 42 gia đình thần gồm có 126 vị thần gồm cha, mẹ và con. Ba hệ thần chủ yếu là hệ thần Mặt Trời, hệ thần Horus và hệ thần Osiris. Ngoài ba hệ thần chính này nguời Ai Cập còn sáng tạo ra nhiều vị thần khác như Bast nữ thần mèo, Bes thần mèo, Hathor nữ thần bò, Khnoum-Re thần thân người đầu cừu đực, Mout nữ thần diều hâu, Oupoaout thần chó, Sekhmet nữ thần sư tử cái, Sobek thần cá sấu...

Cũng vì lòng tin vào những vị thần ấy mà tới bây giờ, trên đất nước Ai Cập, chúng ta mới có cơ hội được chiêm ngưỡng những công trình kiến trúc xây dựng những quần thể đền đài to lớn biết là bao, to lớn đến độ chúng ta ngày nay không thể tưởng tượng nổi làm sao người Ai Cập thời cổ đại đó có thể xây dựng nên được.

Ảnh hưởng hỗ tương của những vị thần ấy đã lan rộng ra cả một vùng thuộc nền văn minh Tây Á như Lưỡng Hà (giữa hai con sông Tiger và Euphrate), Babylone, Ba Tư, Palestine, Assyries... và còn lan tràn chút ít sang cả đến Ấn Độ nữa. Vào vài thế kỷ trước công nguyên (hơn 300BC), những vị thần Ai Cập cũng ảnh hưởng một phần sang tới cả nền văn minh Hy Lạp, rồi kế tiếp tới văn minh La Mã trong thời kỳ họ chiếm đóng Ai Cập. Những ảnh hưởng đó được thể hiện rõ nét nhất là ở thành phố Alexandria do vua Alexander Đại đế (Alexander the Great) của Hy Lạp xây dựng trên bờ biển Điạ Trung Hải (Mediterranean) thuộc phần đất phía bắc của Ai Cập. Và sau đó người La Mã, đã góp phần phát triển thành phố này lên tầm vóc quốc tế thời xưa, là một trong bốn trung tâm giao lưu văn hóa lẫn kinh tế, chính trị, tôn giáo của đế quốc La Mã và để ngày nay Alexandria trở thành một thành phố lớn thứ nhì của Ai Cập sau Cairo. Rồi cũng từ nơi đó, qua sự bành trướng thế lực của người La Mã, những ảnh hưởng của thần Ai Cập lại có cơ hội lan tỏa tới Âu Châu. Tất nhiên là đi tới đâu thì những vị thần đều được biến cải, thay hình đổi dạng, tên tuổi cho phù hợp với văn hóa "bản địa" theo đúng tinh thần "nhập gia tùy tục" và cũng vì thế đôi khi ta không nhận diện ra được cái nét nguyên thủy của những vị thần ấy nữa. Như những vị thần được thờ phượng trên núi Olympic của Hy Lạp được đổi tên để thờ phượng dưới thời La Mã: Zeus thành Jupiter, Heka (thần hôn nhân) thành Junon, Poseidon (thần biển) thành Neptune, Aphhrodite (thần ái tình) thành Venus, Hermette (thần buôn bán) thành Mercure.

Nếu tiếp tục nói thêm về những vị thần của những vùng đất tôi đã có dịp đi qua như nền văn minh cổ của Trung Hoa, Nhật Bản, Nam Dương, Thái Lan ở Á Châu; như nền văn minh Maya, Azetec ở Trung Mỹ; như nền văn minh Andes ở Nam Mỹ v.v... thì tất hẳn còn nhiều điều lý thú. Nói tới những phần đất này tôi sực nhớ tới những vị thần đã được thờ phượng một cách hết sức khác nhau tùy theo từng địa phương. Như khi tôi đi thăm đảo Bali của Nam Dương, người ta thờ thần bằng hoa, không có một thứ gì khác ngoài hoa. Ngược lại khi tôi đi thăm một số đền đài ở Mexico hay Trung Mỹ, Nam Mỹ thì được biết có nơi, ngày xưa, hàng năm người ta giết trẻ con hay trinh nữ xinh đẹp để cúng dâng thần, thật là dã man kinh khiếp.

Nay quay trở lại đất nước ta, nếu ghé thăm Đà Nẵng để xem “bảo tàng viện” văn hóa của người Chiêm Thành xưa (hay Chămpa, gọi tắt là Chăm, hay Chàm), ta sẽ thấy người Chiêm Thành cũng đã thờ nhiều thần lắm như thần Brahma (thần sáng tạo), thần Visnu (thần bảo tồn), thần Siva (thần hủy diệt), thể hiện ba ngôi của thần Brahma của đạo Bà La Môn trong kinh Vệ Đà. Nhưng thần nổi bật hơn cả vẫn là thần Linga (thờ bộ phận sinh dục của đàn ông) và thần Yoni (thờ bộ phận sinh dục của đàn bà) và cả những hình tượng khi ghép chúng khớp lại với nhau. Ngay cả kiến trúc đền đài của người Chiêm Thành cũng đều mang hình dạng của thần Linga ấy.

Không phải chỉ có dân tộc Chiêm chịu ảnh hưởng Ấn Độ mới thờ thần Linga, mà ngay cả người Việt Nam ta cũng thờ nó dưới hình thức khác được gọi là tín ngưỡng phồn thực (phồn là nhiều, thực là nẩy nở), cầu mong sự sinh sôi nẩy nở nhiều người vì nước ta thuộc xứ nông nghiệp cần nhiều lao động nên trong dân gian ta mới có câu mong sao được đông con nhiều cháu như "sinh năm đẻ bẩy". Theo cuốn "Tìm Về Bản Sắc Văn Hóa Dân Tộc" của tác giả Trần Ngọc Thêm, trong nhiều vùng thuộc Phú Thọ, Hà Đông, Bắc Ninh, Sơn Tây, Hòa Bình trước đây, vào dịp hội làng, người ta rước tới 18 bộ sinh thực khí của đàn ông, và khi đám rước kết thúc, mọi người tranh nhau cướp những vật này về vì tin rằng nó sẽ đem lại may mắn cho cả năm. Trong dân gian ta có câu: “Ba mươi sáu cái nõ nường, Cái để đầu giường, cái để gối tay” là do những tục lệ phồn thực này chăng? Và ngư phủ ở Sở Đầm Hòn Đỏ, tỉnh Khánh Hòa, có tục thờ một kẽ nứt lớn trên một tảng đá mà dân gian gọi là “Lỗ Lường” (Lường do gọi trẹo từ tiếng chỉ bộ sinh dục của phái nữ), vị nữ thần phù hộ cho ngư dân được gọi là bà Lường, được thờ từ 200 năm nay cho tới bây giờ, ngày đêm khói nhang nghi ngút.

Trong ca dao của dân ta, loại thần này cũng được thể hiện qua những câu như sau:

- Văn chương chữ nghĩa bề bề

Thần "Đồ" ám ảnh cũng mê mẩn đời

(người miền Bắc Việt Nam gọi “đồ” là bộ phận sinh dục của đàn bà)

Văn chương chữ nghĩa bề bề,

Thần L… ám ảnh cũng mê mẩn nguời

Xót lòng mẹ góa con côi

Kiếm ăn lần hồi, l... lớn bằng mo.

Lại thêm nữa, có một lần tôi đi thăm Nhật Bản, gặp một lễ hội, không biết tên là lễ hội gì. Dẫn đầu đoàn rước là những cô gái Nhật trẻ đẹp nõn nà, hớn ha hớn hở vác cái "của quý" của phái nam to lớn trên đường phố hướng tới một ngôi đền thờ. Khi họ tiến vào đền thờ thì hàng trăm cô gái xinh đẹp xì xụp khấn vái cầu xin, họ cầu xin điều gì thì chỉ có Thần "của quý" ấy mới biết. Lễ hội này cũng to lắm, chẳng thua kém gì “hội làng Lim" ở tỉnh Bắc Ninh của ta đâu.

Tin vào thần là tin vào những sản phẩm của con người dựng nên, nên có người cho rằng tin cũng được mà không tin cũng không sao. Người xưa có câu dành cho một hạng lái buôn gọi là "buôn Thần bán Thánh". Phải chăng, mua hay không mua là tùy ở mình, vắng mợ thì chợ vẫn đông?

Thôi thì, nói đi thì cũng phải nói lại cho toại lòng nhau. Thờ phượng những vị thần trên quê hương ta là những nét đẹp văn hóa có tự nghìn xưa. Những vị thần trên quê hương ta còn thì dân tộc ta còn, tôi không nói ngoa. Này nhé, ông cha ta khi xưa cũng đã biết được giá trị và ý nghĩa sâu sắc của việc thờ phượng những vị thần. Ngay khi ta chỉ nói về những vị Thần Hoàng trong làng xã không thôi.

Vào năm 1572, vua Lê Anh Tông cũng đã phải giao cho ông Nguyễn Bính (nguyên là Hàn lâm viện Đại học sĩ) sưu tầm và soạn ra thần tích của những vị Thần Hoàng trong các làng xã để nhà vua ban sắc phong cho những vị thần ấy, và thần được chia ra làm 3 hạng: Thượng đẳng thần, Trung đẳng thần và Hạ đẳng thần. Đó là chưa kể đến những vị thần ở tầm mức có ảnh hưởng cao rộng hơn như bà Chúa Liễu Hạnh chẳng hạn.

Chúa Liễu Hạnh là cô gái quê, quê quán ở xã Vân Cát, Nam Định, tương truyền là con Trời, ba lần từ bỏ Thiên đình xin vua cha cho xuống trần gian để sống một cuộc đời bình dị với khát vọng về tự do, hạnh phúc. Bà được nhân gian tôn kính là Thánh Mẫu, là bà Chúa Liễu, là Mẹ (Tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ) (ca dao) (Cha đây là đức Trần Hưng Đạo). Đền thờ bà được thờ rải rác khắp nơi từ bắc chí nam. Ảnh hưởng của bà lớn đến nỗi vua Đồng Khánh phải tự nguyện xin làm đệ tử thứ bảy tại điện Hòn Chén (Huế).

Những vị thần có tầm cỡ lớn như thế trên đất nước ta thì có nhiều lắm, kể ra cũng không xuể hết được. Tôi cũng xin nói thêm ở đây, trong văn hóa nước ta có đặc điểm rất độc đáo: đó là truyền thuyết và người thực việc thực lại rất gần nhau; gần đến nỗi đôi khi người ta thấy chúng hòa lẫn vào nhau, như truyền thuyết về Chúa Liễu Hạnh đã nói ở trên lại trở nên rất hiện thực. Tương truyền, bà Chúa Liễu Hạnh là tiên nữ đã từng cùng trạng Bùng tức trạng nguyên Phùng Khắc Khoan và tú tài Ngô xướng họa văn thơ trên lầu thơ, mà nơi ấy ngày nay là Phủ Tây Hồ, đền thờ Chúa Liễu Hạnh bên bờ Hồ Tây, khói hương nghi ngút quanh năm.

Trong dân gian ta có câu “Con cóc là cậu ông Trời”. Chỉ một câu đó không thôi ta thấy cũng đủ nói lên cái tinh thần bình đẳng giữa người với người, giữa người dân với vua quan, giữa người với trời và giữa người với thiên nhiên của dân ta. Sự bình đẳng ấy cũng thể hiện rất rõ nét giữa người và thần. Thần mà lôi thôi, người cũng sẽ phạt thần và đuổi thần đi. Như ta có câu chuyện dân gian kể rằng, khi vua Lý Thái Tổ còn là chú tiểu bé sống trong chùa, chú hay lên chính điện ăn vụng oản bằng cách moi ruột oản ra ăn, vỏ ngoài còn nguyên. Thần báo mộng mách cho sư, sư quở mắng chú. Chú tức giận viết bốn chữ “lưu tam thiên lý” sau lưng thần để đuổi thần đi. Thần lại báo mộng để từ giã sư. Sáng dậy, sư lên chính điện lấy nước rửa xóa bốn chữ ấy đi nhưng không làm sao rửa đi được cho tới khi chú tiểu nhổ nước miếng chùi đi thì mới hết. Đối với người thiểu số ở miền cao nguyên Trung Phần, sự ràng buộc được xác định rất rõ ràng, minh bạch về quyền lợi và trách nhiệm của thần đối với buôn bản.

Ấy đấy, mọi chuyện trên đời nó cứ rối bời lên như thế đó vì cái tính tào lao của mọi sự việc xẩy ra chung quanh ta, trong đó có việc “vô thần”, “hữu thần”, “đa thần”, “độc thần”. Tôi nói chuyện tào lao với các anh nên các anh đừng bận tâm suy nghĩ hay tranh cãi với tôi, vì tôi đã xác định ngay từ đầu lá thư rằng đây chỉ là chuyện tào lao, đọc qua rồi bỏ.

Tôi xin kết thúc bức thư này bằng câu mà người bạn Mỹ của người bạn tôi nói với anh ta: "No, I'm not an atheist, I'm a non-believer!" Ai hiểu sao thì hiểu. Mỹ khôn thật.

NGUYỄN GIỤ HÙNG

Sách tham khảo:

- Nam Hải Dị Nhân Liệt Truyện (Phan Kế Bính-NXB Sồng Mới)

- Tìm Về Bản Sắc Văn Hoá Dân Tộc (Trần Ngọc Thêm-NXB Tp.HCM-2001)

Xem thêm...

Sơ lược thi cử ngày xưa – Phần 1: Tổng quát

16 Tháng 2, 2024
Đăng tại Văn học
Viết bởi BAN CHẤP HÀNH

SƠ LƯỢC THI CỬ NGÀY XƯA

CHƯƠNG MỘT

PHẦN 1

TỔNG QUÁT

NGUYỄN GIỤ HÙNG

(Sưu tầm, chọn lọc, tổng hợp và trình bày)

Sách Khải Định chính yếu (ghi lại các sự kiện thời Khải Định) chép rằng tháng Giêng năm 1919, thể thức kỳ thi Hội với những thay đổi, vua Khải Định phê: “Lần này là khoa thi Hội cuối cùng của triều đình, nên trẫm muốn gia ân cho sinh viên sĩ tử khoa mục trong cả nước, hễ ai thông thạo hai thứ chữ Nho và chữ Pháp thì trình diện Bộ Học để xin vào ứng thí”.

(Ngày 16-5-1919, nhằm 17-4 âm lịch, kỳ thi Đình cuối cùng diễn ra trong cung vua.

LỜI NGƯỜI VIẾT

Dựa theo tài liệu trên, THI CỬ theo Nho học đã kết thúc cách đây vừa tròn 100 năm. Một trăm năm ngắn ngủi so với chiều dài gần 9 thế kỷ (1075-1919), mà mọi triều đình nước ta kể từ đầu đời nhà Lý trở về sau, ngoài việc tiến cử đặc biệt, sự tuyển chọn nhân tài cho đất nước đều do qua thi cử cả. Ấy vậy, khi ngoảnh nhìn lại, chúng tôi tự thấy mình không biết gì mấy về việc làm quan trọng như thế của người xưa nên cố gắng lục lọi, tìm tòi một số tài liệu trong các sách tham khảo ít ỏi có sẵn trong tay, và cộng thêm những bài viết trên NET để tạm vẽ nên một vài nét sơ lược về thi cử Nho học ngày xưa. Đề tài thì mênh mông, tài liệu tham khảo thì giới hạn, đôi chỗ lại khác biệt hay mâu thuẫn lẫn nhau, khó hiểu nên mong có sự đóng góp của quý vị độc giả để giúp chúng tôi có sự hiểu biết rộng rãi thêm và chính xác hơn.

LOẠT BÀI NÀY CHỈ PHỔ BIẾN GIỚI HẠN TRONG NHÓM THÂN HỮU nhằm kỷ niệm một trăm năm ngày chấm dứt thi cử Nho học tại Việt nam

Vũ trụ chức phận nội
Đấng trượng phu một túi kinh luân.
Thượng vị đức, hạ vị dân,
Sắp hai chữ quân, thân mà gánh vác,
Có trung hiếu nên đứng trong trời đất
Không công danh thà nát với cỏ cây.
Chí tang bồng hồ thỉ dạ nào khuây,
Phải hăm hở ra tài kinh tế
Người thế trả nợ đời là thế
Của đồng lần thiên hạ tiêu chung,
Hơn nhau hai chữ anh hùng.

(Phận Sự Làm Trai – Nguyễn Công Trứ)

CÁC KỲ THI

Cách thi cử được thay đổi tùy theo mỗi triều đại, có những triều đại thay đổi tới vài lần. Gần đây nhất, đan cử riêng triều Nguyễn trong việc tuyển chọn nhân tài cho triều đình Huế, nhìn chung có thể chia ra làm 5 giai đoạn chính:

1- Khảo khóa (cấp tỉnh): khuyến khích việc rèn luyện văn chương thi cử hàng năm.

2- Tỉnh hạch (cấp tỉnh): chuẩn bị cho kỳ thi Hương

3- Thi Hương (cấp miền, tỉnh hay liên tỉnh): kỳ thi lấy học vị Cử nhân và Tú tài

4- Thi Hội (cấp toàn quốc): chuẩn bị cho kỳ thi Tiến sĩ

5- Thi Đình (cấp toàn quốc): kỳ thi lấy học vị Tiến sĩ

Trong 5 kỳ chỉ có hai kỳ có học vị, đó là thi Hương và thi Đình. Học vị Cử nhân, Tú tài dành cho kỳ thi Hương và học vị Tiến sĩ dành cho kỳ thi Đình.

Khảo khóa

Kỳ Khảo khóa được tổ chức hàng năm như một kỳ thi thử ở cấp tỉnh dưới sự giám sát của quan Tổng đốc tức quan đầu tỉnh, và quan Đốc học tức quan đứng đầu về giáo dục trong tỉnh. Mục đích cuộc thi là rèn luyện và khuyến khích cho học trò trong những kỳ thi lớn sắp tới.

Các bài thi gần như tương tự những bài thi chính thức của kỳ thi Hương, gồm một bài kinh nghĩa bình luận vài đoạn trong Kinh Thư, Kinh Thi; một bài thơ, một bài phú; và một bài văn sách thuộc loại văn nghị luận. Bài thi được chấm bởi quan Đốc học với sự trợ giúp của các vị giáo thụ và huấn đạo của tỉnh.

Kỳ thi này không có học vị, học trò đỗ chỉ được hưởng miễn đi tạp dịch hàng năm, và đó cũng được coi như một vinh dự lớn cho đám học trò.

Tỉnh hạch

Kỳ thi Tỉnh hạch mở ra trước kỳ thi Hương vài tháng nhằm chọn lựa học trò giỏi trong tỉnh. Bài thi gồm những môn tương tự như kỳ thi khảo khóa nhưng đề bài ở trình độ cao hơn.

Những học trò thi đỗ kỳ thi này mới được dự cuộc thi Hương mà thôi. Tên những người đỗ được quan Đốc học của tỉnh lập danh sách gửi lên Bộ Lễ (sau này là Bộ Học). Đây là danh sách chính thức xác nhận tên tuổi của những thí sinh được tỉnh đề cử dự thi kỳ thi Hương sắp tới.

Những thí sinh có tên trong danh sách được đề cử của quan Đốc học tỉnh mình phải nộp theo thời hạn ấn định trước khi mở kỳ thi Hương, mỗi người 4 quyển (1) cho 4 kỳ thi để quan Đốc học chuyển tiếp tới Trường thi.

Thí sinh dự thi còn phải nộp chứng nhận về hạnh kiểm và lý lịch (2) bởi quan chức địa phương nơi nguyên quán.

Thi Hương

Kỳ thi Hương được tổ chức 3 năm một kỳ, vào những năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu, được gọi là chính khoa do triều đình tổ chức. Gọi là chính khoa để phân biệt với những khoa đặc biệt được tổ chức trong những dịp có sự kiện đáng nhớ như năm vua lên ngôi, thượng thọ cha mẹ vua ... được gọi là ân khoa. Người đỗ thi Hương được trao học vị Cử nhân và Tú tài. Tuy nhiên chỉ có những người đỗ Cử nhân mới được coi là người được quyền dự kỳ thi Hội được tổ chức tại triều đình vào năm sau. Người đỗ đầu kỳ thi Hương gọi là Giải nguyên.

Thi Hội

Kỳ thi Hội chỉ dành cho những người đã đỗ Cử nhân kể cả những khóa trước trong toàn quốc không kể năm nào.

Trong kỳ thi Hội không có học vị nào được trao cho người thi đỗ. Tên các thí sinh đỗ được niêm yết trên hai danh sách. Hai danh sách này chỉ nhằm mục đích đề cử các thí sinh thích hợp với những học vị trong kỳ thi Đình.

- Danh sách thí sinh đỗ trong bảng thứ nhất (bảng chính) được đề cử học vị Tiến sĩ.

- Danh sách thí sinh trong bảng thứ hai (bảng phó) được đề cử nhận “giải khuyến khích” với học vị Phó bảng như cái tên của bảng niêm yết.

Người đỗ đầu kỳ thi Hội gọi là Hội nguyên.

Thi Đình

Kỳ thi Đình chỉ để phân cao thấp, thứ bậc học vị Tiến sĩ và chỉ dành cho những người đã được “đề cử” trong bảng thứ nhất của kỳ thi Hội mà thôi chứ không phải là kỳ thi có người đỗ hay hỏng.

Kỳ thi này chỉ có một vòng thi duy nhất và bài thi cũng chỉ có một bài chế sách duy nhất do chính nhà vua chọn hoặc tự ra đề. Vua là người quyết định việc xếp hạng.

Sau quyết định của nhà vua, tên các tân Tiến sĩ được niêm yết trên một bảng màu vàng. Bảng thứ hai (phó bảng) vẫn là bảng “đề cử” giải khuyến khích của kỳ thi Hội nay chính thức hợp thức hóa mang học vị Phó bảng.

Các tân Tiến sĩ trên bảng vàng được chia thành 3 hạng, tức tam giáp:

1- Đệ nhất giáp chỉ gồm 3 người, theo thứ tự:

- Người đứng đầu được gọi là Đệ nhất giáp đệ nhất danh tiến sĩ cấp đệ, còn được gọi là Đình nguyên (tương đương học vị trạng nguyên có từ đời nhà Trần cho tới hết nhà Hậu Lê). Riêng nhà Nguyễn không dùng học vị Trạng nguyên mà thay bằng Đình nguyên.

- Người đứng thứ hai được gọi là Đệ nhất giáp đệ nhị danh tiến sĩ cấp đệ, còn được gọi là Bảng nhãn.

- Người đứng hàng thứ ba được gọi là Đệ nhất giáp đệ tam danh tiến sĩ cấp đệ, còn được gọi là Thám hoa

Dân gian gọi tắt 3 vị này là ông Trạng, ông Bảng và ông Thám.

2- Đệ nhị giáp, tiếp theo đó gồm các Tiến sĩ hạng nhì, đều được gọi chung là Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, gọi ngắn hơn là Tiến sĩ xuất thân, hay còn được gọi là Hoàng giáp.

3- Đệ tam giáp, cuối cùng gồm các Tiến sĩ hạng ba, đều được gọi chung là Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân, gọi ngắn hơn là Đồng tiến sĩ xuất thân, hay còn được gọi là ông Nghè.

Người đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình được gọi là Tam nguyên (như cụ Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến).

PHẦN 2

NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM XƯA

1- HỆ THỐNG GIÁO DỤC CÔNG, TƯ

Ở Việt Nam thời xưa, trước thời Pháp thuộc, nền giáo dục được chia thành hai thành phần:

1- Giáo dục tư thục

Căn bản được thực hiện trong làng, xã hay trong một đơn vị hành chính nhỏ thuộc địa phương. Người dạy thường gọi là “ông Đồ” hay “thày Đồ”. Ông Đồ có thể là người biết chữ nhưng chưa đỗ đạt, hoặc là người đỗ đạt làm quan đã về hưu hay những người đã đỗ đạt nhưng không chịu ra làm quan. Họ sống đạm bạc trên sự đóng góp tự nguyện của học trò dành cho thày. Bên cạnh đó thày được sự trọng vọng của học trò và làng xóm cũng như xã hội. Học trò coi thày như cha ngay khi thày còn sống hay đã chết. Học trò học dưới cùng một mái trường được gắn bó với nhau về tình cảm và thường được gọi là “đồng môn”.

2- Giáo dục công lập

- Ở địa phương. Giáo dục công được thiết lập từ cấp huyện, người đứng đầu là một quan Huấn đạo hay quan Huấn; ở cấp phủ có quan Giáo thụ hay quan Giáo; ở cấp đạo có có quan Điển học; ở cấp tỉnh có quan Đốc học hay quan Đốc, người trông nom giáo dục cho toàn tỉnh.

- Ở kinh thành Thăng Long xưa. Có một trường dành cho các Hoàng tử, con các quan trong triều gọi là Quốc Tử Giám. Người đứng đầu trường này là quan Tư nghiệp, một vị quan hạng tứ phẩm trong triều. Sau này trường được mở rộng ra đón nhận cho những học trò giỏi được tuyển chọn trong toàn quốc được gọi là Giám sinh. Những Giám sinh ở đây được trải qua một giai đoạn học tập để chuẩn bị cho những cuộc thi cử cấp cao với học vị cấp Tiến sĩ được bổ vào làm quan trong triều. Trường này có thể coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam.

- Trên cùng, cơ quan cao nhất của nền giáo dục là Hàn lâm hay Tập hiền gồm những người có phẩm chất đạo đức và phẩm tước cao.

II- SÁCH GIÁO KHOA

Sách giáo khoa được sử dụng trong giáo dục và thi cử: Tam Tự Kinh, Thiên Tự Văn, Tứ Thư, Ngũ Kinh, Tam Truyện, Sử và Luật.

1- Tam Tự Kinh

Cuốn sách viết dưới dạng thơ 3 chữ dành cho trẻ con mới học. Nội dung là những lời khuyên hữu ích thể hiện qua những câu châm ngôn như “Nhân chi sơ, tính bổn thiện; tính tương cận, tập tương viễn.” (Khi mới sinh ra, bản chất con người là tốt; bản chất con người là giống nhau, nhưng thói tục khiến họ khác nhau)

2- Thiên Tự Văn

Đây là cuốn sách gồm một nghìn chữ. Sách được nổi tiếng nhờ sự sắp đặt từ ngữ một cách xác đáng chứ không phải do sự phong phú của ý tưởng hay sự trong sáng của văn chương. Sách này được ra đời bởi một câu chuyện khá lý thú:

Chu Hưng Tự hay Tư Toản là một văn sĩ nổi tiếng bị ngồi tù vì trọng tội. Vua Vũ Đế nhà Lương (502-550) ra một đặc ân là sẽ tha tội nếu Tư Toản có thể hoàn thành những vần thơ trong số một nghìn chữ do vua chọn mà không có chữ nào được lập lại. Ông đã hoàn tất công việc này trong vòng một đêm. Tuy vậy, sáng ra tóc ông đã bạc phơ.

3- Tứ Thư hay Tứ Truyện

Bốn tác phẩm kinh điển: Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ và Mạnh Tử.

*/Đại Học

Do Tăng Tử viết. Nội dung sách nói về sự tu dưỡng bản thân và ứng xử trong xã hội. Gồm 7 điểm tuần tự:

- Cách vật, tức đào sâu kiến thức

- Trí tri, tức mở mang trí tuệ

- Thành ý, tức thực tâm mong nuốn

- Chính tâm và tu thân, tức sửa mình

- Tề kỳ gia, tức chăm sóc gia đình

- Trị quốc, tức cai trị đất nước

- Bình thiên hạ, tức làm cho an dân, yên ổn

Có những câu như:

- Giàu có làm đẹp nhà cửa, đức độ làm đẹp tấm thân (Phú nhuận ốc, đức nhuận thân)

- Đức là cái gốc, của là cái ngọn (Đức giả bản dã, tài giả mạt dã)

*/Trung dung

Do Tử Tư viết. Tử Tư là con của Bá Ngư tức là cháu nội đích tôn của Khổng Tử. Ông dạy rằng Đạo trung dung là lẽ tự nhiên của của trời đất, con người phải theo lý tự nhiên ấy mà sống mà giữ mình theo cái trung dung trong mọi hoàn cảnh. Ông trình bày những nguyên tắc, nếu tuân thủ theo, sẽ tìm được sự thanh liêm vốn có của mình, sánh ngang với trời đất. Có câu như:

- Thương yêu người thân là đức lớn (Thân thân vi đại)

*/Luận Ngữ:

Cuốn sách này do học trò của Khổng Tử ghi lại những lời ngài giảng dạy, hay những cuộc đối thoại của ngài với học trò. Giọng văn trịnh trọng, lời văn sâu sắc đôi khi đến khó hiểu. Sách được viết sau khi ngài mất.

Có những câu như:

- Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác (Thi chư kỷ nhị bất nguyên, diệc vật thi ư nhân)

- Người quân tử hiểu rõ về nghĩa, kẻ tiểu nhân hiểu rõ về lợi (Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi)

- Năng lực người quân tử như gió, năng lực của kẻ tiểu nhân như cỏ; gió thổi trên cỏ ắt cỏ nép xuống

(Quân tử chi đức phong, tiểu nhân chi đức thảo; thảo thượng chi phong, tất yển)

- Điều nhỏ không nhịn thì làm hỏng mưu lược lớn (Tiểu bất nhẫn, tắc loạn đại mưu)

*/ Mạnh Tử:

Sách do Mạnh Tử viết, trình bày dưới dạng đối thoại, bao gồm những lời răn dạy với những tư tưởng sâu sắc; văn phong luôn trong sáng, mượt mà. Sách được chia làm bảy chương: ba chương đầu là Mạnh Tử thượng và bốn chương sau là Mạnh Tử hạ.

4-Ngũ Kinh

Gồm 5 cuốn kinh điển: Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch, Kinh Lễ và Kinh Xuân Thu.

*/ Kinh Thi:

Đây là tập thi ca, gồm 311 bài thơ, chia ra nhiều thiên, mỗi thiên gồm nhiều chương hay thư.

Lối văn cổ điển, vần thơ đẹp, nhiều cảm hứng, được lấy từ những chuyện tình ủy mị hay phóng túng.Tác phẩm gồm bốn phần:Quốc phong, Tiểu nhã, Đại nhã và Tụng.

- Quốc phong là phần thơ gồm 160 bài ca dao dân gian kể về phong tục của 15 nước chư hầu ở Trung Hoa.

Đây là phần hay nhất của toàn bộ tác phẩm, nhưng có nhiều chỗ miêu tả về tình yêu xác thịt rất lộ liễu.

- Tiểu nhã và Đại nhã, nội dung liên quan tới con người và sự việc trong vấn đề giải quyết công việc liên quan tới hành chính. Tiểu nhã gồm 80 bài thơ, Đại nhã gồm 31 bài thơ.

- Tụng hay xướng, lại chia làm ba phần nhỏ: Chu tụng, Lỗ tụng, Thương tụng

- Chu tụng, gồm 31 bài tụng ca, được sáng tác để ca tụng những tiền nhân sáng lập nhà Chu.

- Lỗ tụng, gồm 14 bài thơ ca ngợi những vị vua nước Lỗ

-Thương tụng, gồm 4 bài tụng ca ngợi Thành Thang, tổ tiên lập ra nhà Thương và một số vị vua khác.

Kinh Thi được bắt đầu sáng tác vào khoảng thế kỷ thứ 14 trước Công nguyên (Tr.CN).

Kinh Thư: Kinh Thư do Khổng Tử viết lại, gồm 4 phần: Ngu thư, Hạ thư, Thương thư và Chu thư, chứa đựng nhiều lời giáo huấn hữu ích về đạo đức của các đấng quân vương. Kinh Thư bị mất sau việc đốt sách của Tần Thủy Hoàng, nhưng vào năm 176 (Tr.CN), Hoàng đế Văn Đế đã phục hồi được kinh này nhờ một ông già còn thuộc toàn bộ, và đến đời vua sau đó người ta đã tìm thấy một bản gốc ở dưới ngôi nhà đổ nát của Khổng Tử.

Kinh Dịch: Nội dung cốt lõi của Kinh Dịch dựa trên nguyên lý vũ trụ. Mọi hoạt động, biến hóa vô cùng của mọi sinh linh, kể cả tinh thần, tư tưởng đến vật chất đều dựa trên hai nhân tố thiết yếu là âm và dương. Âm dương có thể diễn tả bởi sự kết hợp qua những thẻ quái, hay những hình tượng để giải thích sự bí ẩn của tự nhiên, những lời sấm truyền và giải quyết những khó khăn trong cuộc sống. Kinh Dịch được viết, ít ra là những nét chính yếu, từ thế kỷ thứ 13 hay 12 (Tr.CN).

Kinh Lễ hay Lễ Ký: Ghi chép về các lễ nghi, cấu thành nền tảng phong tục tập quán của Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng văn hóa ấy. Cuốn sách được chia làm nhiều phần: Khúc lễ, nói về chi tiết của các nghi lễ; Tăng Tử vấn, nói về những câu hỏi của Tăng Tử; Nội tắc, nói về quy tắc trong gia đình; Tế nghĩa, nói về ý nghĩa của các nghi lễ... Có những câu như:

- Đàn ông không nói chuyện trong nhà, đàn bà không nói chuyện ngoài đường (Nam bất ngôn nội, nữ bất ngôn ngoại)

Xuân Thu: Cuốn sách này còn gọi là Biên niên của Khổng Tử, do chính Khổng Tử biên soạn. Sách liệt kê những việc làm chính của 12 vị vua nước Lỗ theo thời gian.

5-Tam Truyện

Nội dung những cuốn sách này là bình luận về kinh Xuân Thu, gồm:

Tả Truyện, đặt theo tên tác giả là Tả Khưu Minh.

Công Dương Truyện, đặt theo tên tác giả là Công Dương Cao.

Cốc Lương Truyện, đặt theo tên tác giả Cốc Lương Xích.

6-Sách sử

Gồm sử Việt và sử Trung Hoa. Sử Trung Hoa được đọc nhiều hơn cả chẳng hạn như các cuốn: Hạ Ký, cuốn sử viết về triều đại nhà Hạ; Đường Ký viết về triều đại nhà Đường; Hán Sử viết về triều đại nhà Hán ... Sử Ký là một tác phẩm đồ sộ về lịch sử nhưng cũng được coi là một tác phẩm văn học bởi văn phong mạch lạc và nhẹ nhàng của nó.

7- Luật

Học luật hiện hành ở thời buổi đó.

GHI CHÚ

(1) Quyển

Quyển là một xấp giấy "trắng" (chưa viết) đóng lại như một cuốn sách mỏng dùng để làm bài trong trường thi.

- Cách thức đóng quyển

Quyển phải do chính tay thí sinh tự đóng lấy.

Đóng quyển cũng phải theo luật lệ trường thi. Sai một tý là phạm trường quy, quyển bị loại không chấm.

Mỗi quyển dày khoảng 10 tờ giấy đôi còn trắng chưa viết, được gọi là "quyển trắng" và có kích thước nhất định. Nếu kích thước "quyển" tính theo đơn vị đo lường mới thì chiều dài khoảng 32 phân tây (centimetre), chiều rộng khoảng 18 phân tây, được phân chia:

- Bề ngang, chia làm 6 phần, chừa một phần làm gáy. Khi viết, 5 phần kia lại chia làm 6 "dòng" song song với gáy (viết dọc từ trên xuống dưới và từ phải sang trái).

- Bề dọc được chia làm: quãng đầu, quãng cuối và quãng giữa phải dài bằng hai quãng "xâu lề" của quyển.

*/ Trang đầu, tờ thứ nhất của quyển viết họ tên, quán sở (nguyên quán) và khai tam đại.

- Phần họ tên, viết chữ thường, nằm ở "dòng" thứ 5 song hàng với lề (kể từ gáy), không được cao lên quá hay sâu xuống quá. Phải ghi rõ: tính (họ), danh (tên tục) và tự (tên riêng)

- Phần quán sở, viết chữ nhỏ ngay dưới họ tên phải ghi tên tỉnh, phủ, huyện, xã, thôn và niên tuế (tuổi)

- Phần cung khai tam đại, viết sang "dòng" mép giấy, chữ to bằng ba chữ của họ tên. Phải khai rõ tam đại tức họ tên 3 đời trực tiếp và ghi ngay bên cạnh mỗi tên chữ tử (chết) hay tồn (còn sống).

*/ Từ tờ sau của quyển dùng để viết bài thi. Đầu mỗi trang phải để chừa 3 hàng để "đài". Trong ba hàng ở đầu dòng, hàng trên cùng gọi là du cách, dưới hàng du cách gọi là hàng thứ nhất, dưới hàng thứ nhất gọi là hàng thứ hai, dưới hàng thứ hai gọi là hàng thứ ba. Bài viết của thí sinh phải bắt đầu từ hàng thứ ba đó trở xuống.

(Sự chia hàng như trên sẽ được diễn giải rõ thêm ở phần luật "đài" ở Chương hai)

- Ống quyển

Quyển được đựng trong ống quyển, ống quyển là một ống bằng gỗ có nắp, hai phần đầu và đít có móc khuyên đồng để luồn dây đeo vào cổ.

(2) Lý lịch:

Thí sinh không được dự thi nếu là người đang còn tang chế; làm nghề xướng ca hay con của người làm nghề xướng ca; loạn đảng hay là con của loạn đảng; có phẩm hạnh không tốt hay con của người có phẩm hạnh không tốt. Lý lịch này phải được chứng thực bởi quan chức tại nguyên quán của thí sinh.

– Nguyễn Giụ Hùng

(Sưu tầm, chọn lọc, và tổng hợp)

Mời nghe bài ca trù:

Tây Hồ hoài cổ

Lời ca: Nguyễn Công Trứ - Ca Nương: Nguyễn Kiều Anh

MỜI ĐỌC TIẾP

Xem thêm...

Con Gái HÀ NỘI XƯA Dưới Góc Nhìn Của Một NGƯỜI CON SÀI GÒN

12 Tháng 2, 2024
Đăng tại Văn học
Viết bởi BAN CHẤP HÀNH

Quan Điểm Sống] Con Gái Hà Nội Xưa Dưới Góc Nhìn Của Một ...

Con Gái HÀ NỘI XƯA

Dưới Góc Nhìn Của Một NGƯỜI CON SÀI GÒN

Vũ Thế Thành

4851 1 ConGaiHNXuaVuTheThanh

Mẹ tôi nể phục mấy cô gái Hà Nội lắm. Dưới con mắt của người nhà quê ra Hà Nội làm việc vặt, bà thấy các thiếu nữ nơi đây ứng xử khôn khéo, nói năng lễ độ, và khuôn phép lắm. Đó là chưa kể thêu thùa may vá, nữ công gia chánh… Nói chung là đảm. Mỗi khi thấy mấy cô Sài Gòn tân thời quá, tự nhiên quá, bà lại chép miệng, con gái Hà Nội đâu có thế. Bà nói riết, nói riết… khiến tôi ngờ… bà muốn thằng con của bà nên đi tìm một thiếu nữ Hà Nội.

Nhưng thế giới của tôi lại khác. Tôi sinh ra ở Sài Gòn, lớn lên ở Sài Gòn, bạn bè Sài Gòn, trong đầu tôi, nếu có, cũng chỉ là con gái Sài Gòn cho hợp… thủy thổ.

Mà con gái Bắc (di cư 54) hồi đó gớm lắm, vờn qua vờn lại, làm duyên, đá lông nheo, õng ẽo làm điêu đứng con trai Nam Kỳ đến là khổ. Một thanh niên xứ Biên Hòa đã phải cay đắng thế này:

Em nhớ giữ tính tình con gái Bắc

Nhớ điêu ngoa nhưng giả bộ ngoan hiền,

Nhớ khiêm nhường nhưng thâm ý khoe khoang,

Nhớ duyên dáng ngây thơ mà xảo quyệt

4851 2 ConGaiHNXuaVuTheThanh

Tôi không có ý kiến gì về bài thơ trên, mà cũng chẳng dại gì có ý kiến. Mấy bà mấy cô Bắc Kỳ đọc bài thơ trên có nổi cơn tam bành rủa xả, thì chắc cũng chỉ mình rủa mình nghe thôi, chứ tác giả, nhà thơ Nguyễn Tất Nhiên chết rồi, chết trong một chiếc xe hơi cũ kỹ ở sân chùa bên California.

Dù sao cũng nên đọc tiếp thêm vài câu nữa mới thấy “cảm thương” cho tác giả:…

Ta vẫn nhớ dặn dò lòng tha thiết

Nên vội vàng tin tưởng chuyện vu vơ

Nên yêu đương bằng gương mặt khờ khờ

Nên hùng hổ để đợi giờ thua thiệt…

Những ngày sau 75, trên tivi Sài Gòn là những đoàn quân “chiến sĩ gái”, bước theo nhịp quân hành, chiếu cận cảnh với đôi mắt rực lửa căm hờn, giọng nói lanh lảnh. Cảm giác đầu tiên của tôi với các cô gái Bắc Kỳ (thứ thiệt) là… ớn lạnh. Tôi cười, “Đấy con gái Hà Nội của mẹ đấy…” Bà cụ lại thở dài, chép miệng… “Hồi trước đâu có thế…”

Dĩ nhiên, mẹ tôi không thể phát hiện cái trò đánh lận rẻ tiền của thằng con, tỉnh bơ xem tất cả các cô Bắc Kỳ đều là các cô Hà Nội.

Thực ra trong đầu tôi cũng có một chút gì đó mơ hồ về con gái Hà Nội. Biết tả thế nào nhỉ! Có thể là hình ảnh dịu dàng đằm thắm của cô Liên trong Gánh Hàng Hoa, hay thiếu nữ tân thời một cách bảo thủ, không sao thoát ra khỏi vòng lễ giáo của cô Loan trong Đoạn Tuyệt. Tôi cảm được nỗi cô đơn của Loan khi thả bộ trên bờ đê Yên Phụ… Đại loại là tôi đã nhìn thiếu nữ Hà Nội qua lăng kính của những tiểu thuyết trong Tự Lực Văn Đoàn mà tôi được học thời trung học.

Cũng chẳng dừng ở đấy đâu. Khi đọc “Tuấn, chàng trai nước Việt”, một thứ tiểu thuyết hồi ký của Nguyễn Vỹ, tôi biết thêm rằng, các cô nữ sinh Hà Nội cũng lãng mạn ra rít. Họ kín đáo lập ra hội “Ái Tino”.

4851 3 ConGaiHHXuaVuTheThanh

Tino Rossi là ca sĩ người Pháp lừng danh thưở đó, và là thần tượng của vô số thiếu nữ, chẳng riêng gì thiếu nữ Hà thành. Cái “hội” kín đáo, chỉ lèo tèo dăm ba cô thế thôi, nhanh chóng tan hàng, và rồi mạnh ai người nấy tam tòng tứ đức, xuất giá tòng phu, công dung ngôn hạnh… Cái “lãng mạn tân thời” chỉ là đóm lửa, và họ nhanh chóng quay lại với sự thanh lịch, nề nếp theo giáo dục của gia đình.Năm 1980, lần đầu tiên tôi ra Hà Nội công tác. Anh bạn đồng nghiệp trạc tuổi, tốt nghiệp từ Đông Đức, chở tôi trên chiếc Simson lòng vòng Hà Nội. Nơi đầu tiên tôi muốn ghé thăm là phố Khâm Thiên. Anh bạn tròn xoe mắt, “Làm gì còn hố bom mà ghé thăm”. Tôi chợt hiểu vì sao anh bạn ngạc nhiên, nhưng không thể giải thích. Môi trường giáo dục trong Nam ngoài Bắc khác nhau.Cái máu phóng đãng đã dẫn tôi đến phố Khâm Thiên, chứ không phải bom rơi đạn lạc ở đó.

Đến, dù chỉ để nhìn vài căn nhà xiêu vẹo, cũng thỏa đôi chút tò mò về một thời vang bóng. Phong lưu tài tử giai nhân, đúng, nhưng không phải cách phong lưu của Vân Hạc trong Lều Chõng của Ngô Tất Tố. Anh chàng Vân Hạc khi chờ kết quả thi, ra vào chốn ả đào để vui say bè bạn, để trấn an nhau, để bốc nhau, để chờ ngày bảng vàng ghi tên.

Tôi nhớ đến kiểu cách phong lưu của Cao Bá Quát, một tay chơi thứ thiệt, khi làm sơ khảo trường thi, tiếc bài thi hay mà phạm húy, đã dùng muội đèn để sửa. Việc lộ, bị kết án giảo giam hậu, ông phải đi dương trình hiệu lực, nghĩa là đi làm phục dịch cho phái đoàn đi công tác nước ngoài. Con người tài hoa này, mang theo nỗi cô đơn đến phố ả đào giải sầu bên chén rượu, làm vài bài hát nói, đào nương hát, mình gõ nhịp…

Giai nhân nan tái đắc

Trót yêu hoa nên dan díu với tình

Mái tây hiên nguyệt gác chênh chênh

Rầu rĩ lắm xuân về oanh nhớ…

Cũng lần đầu ở Hà Nội, buổi chiều chập choạng tối, lang thang ở phố Huế, tôi thấy một bà đi xe đạp ngược chiều, bị cảnh sát ngoắc lại. Bà năn nỉ thông cảm? Không. Bà phân bua? Không. Bà cãi tay đôi với cảnh sát rằng, nhất định mình đúng. Lương và nhu yếu phẩm phân phối còn không đủ sống, đâu dễ gì chịu nộp phạt. Đôi co với nhau mà cả hai vẫn một mực xưng hô… đồng chí. Tôi phì cười. Hà Nội có những điều không nằm trong trí tưởng tượng của một người Sài Gòn, lần đầu ra Hà Nội như tôi.

Bây giờ, Hà Nội khác xa rồi. Hà Nội nhiều nhà cao tầng, cầu vượt. Hà Nội nhiều xe hơi hơn, Hà Nội giàu hơn. Hà Nội không còn những cảnh cãi tay đôi với cảnh sát buồn cười như thế nữa. Hà Nội văn minh hơn, nhưng có thể họ phải “cãi tay đôi” với chính mình, khi mà còn những cảnh thanh niên thiếu nữ “à la mode” hái hoa, giẫm hoa bẻ cành để chụp ảnh, hay gào thét tung hô thần tượng minh tinh Hàn Quốc. Đó là chưa kể bún mắng cháo chửi, rải rác vẫn còn đâu đó. Thương hiệu chăng? Tôi chịu! Ăn ngon mà nghe chửi, thôi thà ăn độn dễ nuốt hơn.

4851 4 ConGaiHNXuaVuTheThanh

Tôi có bà bạn già (hơn tôi) là dân Hà Nội mấy đời. Cha bà là một trong số rất ít người xong bậc đại học thời Tây. Sau 54, nhà đông con, xoay sở không nổi, ông bố định cho 2 đứa con lớn tạm nghỉ học, đi làm rồi học bổ túc sau. Nhưng bà mẹ thì không, nhất quyết không. Bà đến gặp ông bà bác sĩ nhà bên mượn… tiền để các con tiếp tục ăn học. Họ cùng ở trong thành như bà, không vướng bận con cái, còn chút của ăn của để, đồng ý cho vay tín chấp, một thứ tín chấp tình người, thời nay khó tìm. Tôi hiểu ra, dân trí thức Hà Nội xưa có kiểu chơi “chẳng giống ai” (lúc này). Họ kín đáo giúp đỡ nhau trong những tình huống khắc nghiệt. Trong họ dường như chất “nhân” và lòng tự trọng được rèn luyện qua giáo dục, giấy rách phải giữ lấy lề. Mực đen và bão tố không thể vấy bẩn hay phá sập. Những năm sau 75, trong Sài Gòn tôi cũng thấy vài trường hợp như thế.

Ảnh Hà Nội xưa chất lượng cao, hình ảnh JPG/JPEG kích thước lớn

Bà bạn (già) này, về chuyên môn, thì kiến thức mênh mông chứ chẳng vừa. Ăn nói nhẹ nhàng, nhưng quyết liệt khi cần. Vậy mà cư xử thì cứ dạ dạ,..cám ơn. Bà nói chuyện với tôi cũng thế, cũng dạ dạ… cám ơn. Tôi cười, sao chị khách sáo thế. “Không phải đâu, tôi được giáo dục trong nhà từ nhỏ như thế. Các anh chị em tôi cũng đều như vậy chứ chẳng riêng tôi. Hồi đi học, chỉ vì dạ dạ… cám ơn mà chúng tôi bị phê bình là tiểu tư sản. Ông bà cụ dạy con nghiêm khắc lắm. Tôi là con gái, đi học về là phải tập tành bếp núc, ăn trái chuối là phải bẻ đôi. Ở trường là chuyện khác, còn về nhà là đâu ra đó, vào khuôn phép.” Tôi cũng nhận ra sự “khách sáo chân thành” của bà, chứ không phải khách sáo đãi bôi.

Dạo sau này, vì công việc tôi thường ra Hà Nội. Đi ăn hàng với bè bạn ở đó thì không sao, nhưng hễ đi một mình là bị chặt (giá), dù chỉ là chai nước tinh khiết, 10.000 đồng ở quán ven đường phố cổ. Bị chặt riết thành quen. Tôi nhủ thầm, lần nào ra Hà Nội mà không bị chặt coi như trúng số. Dù tôi cũng có vài người bạn thân ở Hà Nội, nhưng giữa tôi và Hà Nội, dường như vẫn còn khoảng cách nào đó. Tôi đến Hà Nội như một kẻ xa lạ, đến như đi nước ngoài không cần visa.

Sài Gòn dễ hội nhập. Cứ ở Sài Gòn là thành người Sài Gòn. Chưa thấy mình là người Sài Gòn, ở lâu thêm chút nữa cũng biến thành người Sài Gòn. Sài Gòn đồng hóa con người nhanh lắm.

Nhưng Hà Nội có lẽ khác, người ta đồng hóa Hà Nội như vũ bão, đồng hóa cạnh tranh từ nhiều nguồn khác nhau để tạo ra một văn hóa Hà thành hiện đại khó mô tả. Còn người Hà Nội (thứ thiệt) đành phải co cụm, khép kín, và giáo dục con cái theo cách riêng của họ để bảo tồn… di sản. Giáo dục từ gia đình mới tạo ra gốc rễ, chứ không phải là quy tắc ứng xử, hay giàu sang, quyền thế.

Hà Nội nhiều hồ. Hà Nội đẹp vì hồ vào những buổi sáng thật sớm, khi trời còn nhá nhem. Sáng lên, Hà Nội biến mất. Con gái Hà Nội (xưa) chắc cũng thế. Cuộc đời dâu bể đã làm họ biến mất, nhưng thực ra cũng chỉ lẩn quất, âm thầm đâu đó thôi.

Năm ngoái, đi ngang qua ngõ nhỏ trong khu phố cổ, tôi ghé tiệm tạp hóa mua chai nước lạnh. Bà bán hàng dễ cũng gần 70, đưa chai nước: “Thưa, của ông đây, giá 5.000. Cám ơn ông…” Tai tôi lùng bùng. Trong tiềm thức có cái gì nghe quen quen, đọc đâu đó rồi. Đã dợm chân đi, nhưng cũng quay lại: “Thưa bà, bà là người Hà Nội?”. “Vâng ạ, nhà tôi ở ngõ này đã ba đời rồi, từ thời ông nội tôi ra làm quan ở đây”.

Mẹ tôi nói đúng về con gái Hà Nội. Họ hiếm hoi, ẩn mình như giọt nước đọng ở mặt dưới của lá cây sau cơn mưa. Có duyên mới gặp, phải tìm mới thấy.